ماموریتی برای ریشه کنی تراخم از زابل تا ژنو ؛ گزارش یک سفر


۲۰ تیر ۱۳۹۶

گالری عکس

باعرض سلام و تشکر. ابتدا کمی در مورد نشست (NTDs) و اهداف آن کمی توضیح دهید تا بیشتر با آن آشنا شویم.

- سلام؛ بنده هم از وقتی که اختصاص دادید، تشکر میکنم. همانطور که اطلاع دارید، بنده از جانب وزارت بهداشت ماموریت داشتم در نشست جهانی تراخم در ژنو شرکت کنم. این نشست بخشی از برنامه­ ای بزرگتر با عنوان «بیماری­های مورد غفلت واقع شده حاره­ ای» Neglected tropical diseases (NTDs) ۲۰۱۷ summitاست که تعداد زیادی (حدود بیست) بیماری را در کشور­های مختلف جهان شامل می­ شود. از جمله تراخم و لیشمانیوز یا سالک احشائی که در کشور ما هم وجود دارند. در این نشست، چگونگی کنترل و نحوه ارتباط بروز این بیماری­ها با فقر و نابرابری مورد بحث قرار گرفته و راهکارهایی برای مبارزه با این بیماری­ها در راستای دستیابی به اهداف توسعه پایدار به عنوان یک نکته کلیدی بررسی می ­شود. همانطور که می­دانید، در حال حاضر یک ائتلاف جهانی در قالب تلاش برای دستیابی به اهداف توسعه پایدار تا سال۲۰۳۰ وجود دارد که اسناد آن در راستای اهداف توسعه هزاره است و تاکید زیادی وجود دارد که مجموعه این اسناد در کنار هم به طور منسجم مورد توجه قرار گیرند. در نشست (NTDs) تحلیل جالبی از نحوه ارتباط کنترل این بیماری­ها با اهداف کلیدی توسعه پایدار ارائه شد. به طور مثال، دستیابی به آب و بهداشت مناسب برای همه افراد، پیشگیری از ناتوانی و توانبخشی که  از جمله اهداف توسعه هستند.  همین طور بحث فقر و نابرابری، سلامت زنان و کودکان، مضامینی مکرر و موکد در اسناد توسعه به شمار می روند که به شکلی لاینفک به هم گره خورده ­اند و این نشست به رابطه بین کنترل این فهرست از بیماری های گرمسیری که تراخم نیز جزئی از آن­ها است و این مضامین می ­پردازد.  

آقای دکتر، صحبت از ریشه کنی تراخم شد، وضعیت در کشور ما چگونه است؟

-بسیار سوال خوبیست. ابتدا باید بدانید ما دو نوع تراخم داریم. فعال و مزمن یا سیکاتریسیل که در آن بیماری، قدیمی است و الان عوارض و ضایعات چشمی باقی مانده است. تقریبا مطمئنیم در حال حاضر بیماری تراخم فعالی که بتوان آن را به عنوان یک مشکل بهداشتی در کشور به حساب آورد و بروز قابل توجهی داشته باشد، نداریم. در مورد تراخم غیر فعال هم مشکل قابل توجهی وجود ندارد ولی به خاطر شیوعی که در دهه های قبل وجود داشته است؛ در جمعیت کشور شهروندانی با عوارض تراخم مثل مژه نابه جا، قرنیه کدر و برگشت مژه به داخل پلک و آسیب قرنیه دیده می­شوند.  

اگر اشتباه نکنم اواخر سال ۹۵ برای بررسی شیوع تراخم، سفری به منطقه سیستان داشتید .آیا موردی از تراخم دیده شده بود؟

بله سفری که به زابل داشتیم برای برسی وجود تراخم فعال در کودکان سنین دبستان مناطق مرزی با افغانستان بود. این سفر برای پیگیری گزارشی که در آن ادعا شده بود موارد متعددی از تراخم در  دبستان های منطقه مرزی با  افغانستان دیده شده صورت گرفت. خب بررسی صحت این گزارش برای ما خیلی حائز اهمیت بود. بنابر این طی ماموریتی، با هدف بررسی این موضوع به صورت هدف­دار غربالگری گسترده­ ای را با همکاری دوستانمان در معاونت بهداشت دانشگاه زابل انجام دادیم که نتیجه آن فقط یک مورد مشکوک بود که آن هم توسط تست­های آزمایشگاهی تایید نشد. بنابر این حتی اگر آن یک مورد را هم حساب کنیم، تراخم فعال در کشور ما شیوع بسیار بسیار پایینی دارد، در حد بروز موارد تکی و بسیار نادر که همانطور که گفتم به هیچ عنوان مشکل سلامت عمومی به حساب نمی­آید.

وزارت بهداشت و مشخصا دفتر پیشگیری از نابینایی و سلامت چشم در ارتباط با تراخم چه برنامه­ ای دارد؟

- ما در آستانه دریافت گواهی کنترل یا ریشه­ کنی تراخم از سازمان جهانی بهداشت به عنوان یک دستاورد کشوری هستیم. به این منظور تقاضانامه ­ای تدوین و برای WHO ارسال خواهد شد که از طرف سازمان جهانی بهداشت اعتبار سنجی می­ شود و به امید خدا خواهیم توانست این گواهی را در سال جاری دریافت کنیم.

احتمال دریافت گواهینامه چقدر است؟ مدارک و مستندات متقن وجود دارد؟

-با انجام این بازدید محلی که اسفند ماه در منطقه سیستان انجام دادیم و به آن اشاره شد، شواهد تایید کننده ای دال بر نادر بودن تراخم فعال در کشورمان بدست آوردیم . ولی برای تراخم قدیمی و عوارض بازمانده از عفونت­های فعال در دهه­ های گذشته، شواهدمان کافی نیست و ممکن است لازم باشد برای تکمیل پرونده تقاضانامه مان در سال جاری شواهد تکمیلی را در قالب یک پژوهش یا ارزیابی سریع بدست آوریم و برای مرور و اعتبار بخشی  به سازمان جهانی بهداشت ارسال کنیم .

به تازگی چه کشور هایی این گواهی را دریافت کرده اند؟

-در سال گذشته کشور مراکش و کمی قبل تر کشور عمان موفق شده اند از منطقه افریقا و خاور میانه این گواهی را دریافت کنند.

در این قضیه بیمارستان فارابی چه نقشی می تواند ایفا نماید؟

-ببینید در حال حاضر بیمارستان فارابی به عنوان قطب چشم پزشکی در کشور شناخته می ­شود. هرچند در تعریف سنتی و عرفی، بیمارستان­ها را مراکزی درمانی می­ دانیم که به کارهای بالینی، تشخیصی ودرمانی می پردازند اما از قطب های علمی، نقش آفرینی­ هایی فراتر انتظار می رود که هم شامل آموزش است، هم مداخلات سلامت عمومی و هم پژوهش و الگو سازی.

نقش آفرینی در ماموریت­ های ملی، افتخاری برای مرکز تحقیقات چشم­ پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران و بیمارستان فارابی است. به طور مثال در همین ماموریت زابل بنده به همراه خانم دکتر اشرفی، همکار اپیدمیولوژیست و هیئت علمی مرکز تحقیقات چشم پزشکی و خانم دکتر معین­ فر، متخصص پزشکی اجتماعی و یکی دیگر از پژوهشگران همکار مرکز تحقیقات در قالب یک تیم بهداشتی ارزیابی جامعه را انجام دادیم. همچنین تهیه بسیاری از گزارشات لازم، انجام تحلیل های مورد نیاز، تنظیم دفاعیه ها و تدوین گزارشات دوره­ ای در قالب یک کار گروهی و با همکاری عزیزانی که اشاره کردم و دیگر همکاران در مرکز تحقیقات چشم ­پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران و بیمارستان فارابی انجام می­ شود.
البته این جا لازم است بگویم یکسری سوابق و زمینه­ ها توسط همکاران قبلی دفتر سلامت چشم در وزارت بهداشت با هماهنگی و همکاری مرکز تحقیقات چشم ­پزشکی بیمارستان لبافی نژاد و دانشگاه شهید بهشتی ایجاد شده است و انشاء الله ما بتوانیم زحمات این عزیزان را دنبال نموده و بحث تدوین تقاضانامه و درخواست گواهی را در سال جاری نهایی کنیم.

به هرحال اگر به میراث بیمارستان فارابی و جایگاهش در چشم ­پزشکی کشور توجه کنیم می ­بینید که  حدود پنج دهه قبل و یا حتی پیش­تر، پروفسور فقید محمد قلی شمس به عنوان نخستین چشم ­پزشک اجتماعی کنترل تراخم را در کشور با همکاری های بین­ المللی در مناطق جنوبی کشور هدایت کرد و پیش برد.  این حضور کشوری و فراتر از مرزهای فیزیکی برای بیمارستان فارابی یک موضوع بسیار ارزشمند و هویتی به حساب می­ آید. باید حد اکثر تلاش را کرد تا بیمارستان فارابی چنین پدیداری و نقش آفرینی را همچنان در سطح ملی داشته باشد.

 برگردیم به ژنو و نشست(NTDs)، شنیدیم ملاقات های بسیار خوب و پرثمری داشته اید. از آن ها هم بگویید.

- بله نشست ژنو به دلیل ماهیت فراملیتی که معمولا این نوع نشست­ ها دارند، فرصت خوبی برای ما بود. در این نشست تابلو تمبر ریشه­ کنی تراخم را که در سال ۱۳۹۳ به مناسبت یکصدو دهمین سال تولد پروفسور فقید محمد قلی شمس و هشتاد سالگی بیمارستان فارابی طراحی و با حضور وزیر بهداشت رونمایی شد، به آقای دکتر   Solomon  Anthonyکارشناس ارشد و هماهنگ­ کننده جهانی برنامه کنترل تراخم تقدیم کردیم. همین طور فرصت داشتم با دکتر Ismat Chaudhryهماهنگ کننده منطقه ای تراخم و خانم Sarah   Virginiaرییس اتحادیه جهانی برای ریشه کنی تراخم ( (ICTC، همینطور پروفسور Sheila West از دانشگاه جان هاپکینز و پروفسور Hugh Taylor از استرالیا که پدر ریشه کنی تراخم در دنیا محسوب می­ شود، ملاقات و تابلو را به آن­ها هم تقدیم کنم. این تابلو تمبر بسیار با استقبال روبرو شد، یک عکس دسته جمعی هم انداختیم و خوشحالم که باعث عزت و افتخار کشور عزیزمان گردید.

سخن پایانی اگر هست در خدمتتان هستیم.

- به منطقه سیستان و زابل که رفته بودیم با هموطنان خونگرم و مهمان­ نواز سیستانی مواجه شدیم. همچنین یک نظام بهداشتی بسیار سرزنده و پاسخگو در مورد موضوعات بهداشتی منطقه. از همکاران پزشک عمومی و متخصص تا کارکنان کاملا سرزنده و فعال در حوزه بهداشت که بسیار بر دستاوردهای ارزشمندی که در حوزه بهداشتی بدست آمده بود تاکید می کردند. یک جمله­ ای را از معاون بهداشتی دانشگاه زابل بازگویی می­کنم که گفتند: کاری که در چهار سال گذشته در منطقه زابل انجام شده در بیست سال گذشته بی سابقه بوده و باعث ارتقای کیفیت خدمات بهداشتی به میزات معجزه آسایی در آن خطه شده است . همچنین سفر ما به منطقه مایه دلخوشی برای همکاران عزیزمان در آموزش و پرورش و مراکز بهداشتی بود و آن را نشانه توجه ما به سلامت بینایی کودکان عزیز سیستانی می دانستند. نکته دیگر این که منطقه سیستان یک منطقه  باستانی و بسیار اصیل ایرانی است که می­توانید روح اصیل ایرانی را در آن احساس کنید. چشم­ اندازهایی بسیار زیبا، آبگیر­هایی چشم نواز و مناطق دیدنی بسیار خوبی مثل شهر سوخته دارد. به همه توصیه می کنم اگز فرصتی داشتید بازدید از این منطقه را حتما مد نظر داشته باشید.

 با سپاس فراوان از شما.

گفتگو و تدوین مصاحبه: امیدوار
عکس: دکتر سید فرزاد محمدی



منبع: بيمارستان فارابي دانشکده پزشکي